عدد دودویی و ده‌دهی چه فرقی دارند؟ تبدیل با مثال ساده

عدد دودویی و ده‌دهی چه فرقی دارند؟ تبدیل با مثال ساده

عدد 1011 در مبنای دو برابر با ۱۱ در مبنای ده است. چون در عدد دودویی، جای رقم‌ها از راست به چپ ارزش‌های ۱، ۲، ۴ و ۸ دارد. در 1011، جای ۸ و ۲ و ۱ پر است؛ پس جمع آن‌ها ۱۱ می‌شود.

اگر فقط جواب تبدیل را می‌خواهید، مبدل مبنای عدد آی‌کیت را باز کنید؛ عدد، مبنای ورودی و مبنای خروجی را انتخاب کنید و «تبدیل مبنا» را بزنید. اگر می‌خواهید بدانید چرا جواب درست است، با همین مثال پیش برویم.

مبنا یعنی چه؟

در عددهای معمولی از ده رقم ۰ تا ۹ استفاده می‌کنیم. به این روش نوشتن عدد، «ده‌دهی» یا «مبنای ده» می‌گوییم. مثلا در عدد ۲۳، رقم ۲ در جای دهگان و رقم ۳ در جای یکان است؛ یعنی دو تا ده و سه تا یک داریم.

در روش دودویی یا باینری فقط دو رقم داریم: ۰ و ۱. این بار به جای یکان، دهگان و صدگان، جای رقم‌ها از راست به چپ ۱، ۲، ۴، ۸، ۱۶ و همین‌طور دو برابر می‌شود.

تغییر مبنا، مقدار عدد را عوض نمی‌کند؛ فقط شکل نوشتنش فرق می‌کند. همان مقدار یازده را در مبنای ده با 11 و در مبنای دو با 1011 می‌نویسیم.

تبدیل دودویی به ده‌دهی؛ مثال 1011

برای اینکه رقم‌ها جابه‌جا خوانده نشوند، از رقم سمت راست شروع کنید:

  • رقم اول از راست: 1 است و جای آن ارزش ۱ دارد؛ پس ۱ را حساب می‌کنیم.
  • رقم دوم از راست: 1 است و جای آن ارزش ۲ دارد؛ پس ۲ را هم حساب می‌کنیم.
  • رقم سوم از راست: 0 است و جای آن ارزش ۴ دارد؛ پس چیزی اضافه نمی‌کنیم.
  • رقم چهارم از راست: 1 است و جای آن ارزش ۸ دارد؛ پس ۸ را اضافه می‌کنیم.

حالا ۱ و ۲ و ۸ را جمع کنید؛ جواب ۱۱ است. هرجا رقم ۱ دیدید، ارزش آن جایگاه را بردارید؛ هرجا ۰ بود، از آن بگذرید.

یک مثال کوتاه دیگر: در 1001 فقط جای ۸ و ۱ پر است. بنابراین مقدار آن در مبنای ده، ۹ می‌شود.

تبدیل ده‌دهی به دودویی؛ مثال ۱۳

این بار می‌خواهیم ۱۳ را با ارزش‌های ۸، ۴، ۲ و ۱ بسازیم. از بزرگ‌ترین ارزشی شروع می‌کنیم که از ۱۳ بیشتر نیست:

  1. ۸ را برمی‌داریم؛ ۵ باقی می‌ماند. پس جای ۸ رقم ۱ می‌گیرد.
  2. ۴ را هم برمی‌داریم؛ ۱ باقی می‌ماند. پس جای ۴ هم رقم ۱ می‌گیرد.
  3. ۲ از مقدار باقی‌مانده بزرگ‌تر است؛ آن را برنمی‌داریم. پس جای ۲ رقم ۰ می‌گیرد.
  4. ۱ را برمی‌داریم؛ چیزی باقی نمی‌ماند. پس جای ۱ رقم ۱ می‌گیرد.

رقم‌ها را به ترتیب جایگاه‌های ۸، ۴، ۲ و ۱ کنار هم بگذارید: 1101. برای بررسی جواب، ۸ و ۴ و ۱ را جمع کنید؛ دوباره به ۱۳ می‌رسید.

تبدیل با ابزار آی‌کیت

برای تبدیل مثال اول، این کارها را انجام دهید:

  1. وارد ابزار تبدیل مبنا شوید.
  2. در کادر «عدد»، 1011 را بنویسید.
  3. «مبنای ورودی» را روی «۲ — باینری» بگذارید؛ یعنی عددی که نوشته‌اید دودویی است.
  4. «مبنای خروجی» را روی «۱۰ — ده‌دهی» بگذارید.
  5. «تبدیل مبنا» را بزنید؛ نتیجه 11 است.

تبدیل 1011 از مبنای دو به 11 در مبنای ده

مبنای ورودی را از روی عددی که دارید انتخاب کنید؛ مبنای خروجی، روش نمایش جواب است.

ابزار، همان عدد را در مبناهای ۲، ۸، ۱۰ و ۱۶ هم نشان می‌دهد. برای این مثال فقط ردیف ده‌دهی را لازم دارید. برای تبدیل برعکس، عدد 11 را وارد کنید و مبنای ورودی را ۱۰ و خروجی را ۲ بگذارید؛ جواب باید 1011 شود.

این ابزار عدد صحیح را تبدیل می‌کند؛ یعنی عددی مثل ۱۳ که بخش اعشاری ندارد. برای عددی مثل 1.5 از این مبدل استفاده نکنید.

سه اشتباه رایج

مبنای عدد را مشخص نکرده‌اید

نوشتن 10 به تنهایی کافی نیست. این نوشته در مبنای ده، همان ده است؛ اما در مبنای دو، مقدار دو را نشان می‌دهد. بنابراین اگر نتیجه عجیب شد، پیش از هر چیز «مبنای ورودی» را بررسی کنید.

رقم ۲ را داخل عدد دودویی نوشته‌اید

عدد دودویی فقط می‌تواند رقم‌های ۰ و ۱ داشته باشد. مثلا 102 در مبنای دو معتبر نیست. اگر چنین عددی دارید، ممکن است مبنای آن را اشتباه انتخاب کرده باشید یا عدد را نادرست کپی کرده باشید.

صفر سمت چپ را با صفر سمت راست یکی گرفته‌اید

در این روش خواندن عددهای صحیح بدون علامت، 0011 و 11 هر دو مقدار ۳ دارند؛ صفرهای اضافه در سمت چپ مقدار را تغییر نمی‌دهند. اما 110 برابر با ۶ است. با اضافه شدن صفر در سمت راست، جای رقم‌ها عوض می‌شود.

اگر تمرین شما جواب هشت‌رقمی می‌خواهد، ممکن است لازم باشد عدد ۳ را به شکل 00000011 بنویسید. تعداد رقم خواسته‌شده را جدا از مقدار عدد بررسی کنید.

یک تمرین برای اطمینان از یادگیری

1010 در مبنای دو چه مقداری دارد؟ از راست، جایگاه‌ها ۱، ۲، ۴ و ۸ هستند. فقط جای ۲ و ۸ رقم ۱ دارد؛ پس جواب ۱۰ است. حالا همان عدد را با ابزار تبدیل کنید و مبنای ورودی را حتما ۲ بگذارید.

باینری و دودویی با هم فرق دارند؟
نه. در این آموزش هر دو نام همان مبنای دو هستند؛ روشی که برای نوشتن عدد فقط از ۰ و ۱ استفاده می‌کند.
ده‌دهی یعنی عدد اعشاری؟
نه. ده‌دهی نام مبناست؛ مثلا ۱۳ یک عدد صحیح در مبنای ده است. عدد ۱٫۵ هم در مبنای ده نوشته می‌شود، ولی بخش اعشاری دارد. ابزار آی‌کیت در این صفحه فقط عدد صحیح را می‌پذیرد.
آیا هر عدد دودویی که با ۱ شروع شود منفی است؟
نه. مثال‌های این مقاله عددهای صحیح بدون علامت هستند. مثلا 1111 در این روش برابر با ۱۵ است. برای تشخیص عدد منفی در داده‌های رایانه‌ای باید روش نمایش علامت و تعداد بیت‌ها را هم بدانید؛ از رقم اول به تنهایی نتیجه نگیرید.

منبع آموزشی

مفهوم مبنا و ارزش جایگاه‌ها در کتاب مبانی علوم رایانه اوپن‌استکس و مثال‌های تبدیل در آموزش نمایش دودویی دانشگاه ورمانت توضیح داده شده‌اند.