کسر و عدد مخلوط چیست؟ آموزش تبدیل و محاسبه با مثال
کسر یعنی بخشی از یک چیز کامل. مثلا اگر یک نان را به دو قسمت مساوی تقسیم کنیم، هر قسمت «یکدوم» نان است. عدد مخلوط هم یک عدد کامل همراه با یک کسر است؛ مثلا «دو و یکدوم» یعنی دو نان کامل و نصف یک نان دیگر.
کسر چیست و چطور آن را بخوانیم؟
فرض کنید یک کیک را به ۴ قسمت مساوی تقسیم کردهایم و ۱ قسمت آن را برداشتهایم. سهم ما «یکچهارم» کیک است و آن را به شکل ۱/۴ مینویسیم.
در نوشتن کسر با خط مورب، عدد قبل از خط را «صورت» و عدد بعد از خط را «مخرج» مینامیم. در کسر ۱/۴، صورت ۱ و مخرج ۴ است.
مخرج میگوید هر چیز کامل به چند قسمت مساوی تقسیم شده است. صورت میگوید چند تا از آن قسمتها را داریم. در کسر سهچهارم، ۳ قسمت از ۴ قسمت مساوی را داریم.
قسمتها باید مساوی باشند. اگر یک کیک را به چهار تکه با اندازههای متفاوت ببریم، نمیتوانیم هر تکه را یکچهارم کیک بنامیم.
مخرج نباید صفر باشد. کسر با مخرج صفر تعریف نشده است.
عدد مخلوط یعنی چه؟
گاهی بیشتر از یک چیز کامل داریم؛ مثلا ۲ نان کامل و نصف یک نان دیگر. این مقدار را «دو و یکدوم» میخوانیم و یک عدد مخلوط مینامیم.
عدد مخلوط دو بخش دارد: یک بخش کامل، مثل ۲، و یک بخش کسری، مثل یکدوم. کلمه «و» بین آنها یعنی این دو مقدار را با هم داریم.
در این آموزش، عدد مخلوط را با واژه «و» مینویسیم تا با ضرب یا عدد اعشاری اشتباه نشود. مثلا «دو و یکسوم» با «دو ضرب در یکسوم» یکی نیست.
چه زمانی کسر از یک کامل بزرگتر است؟
اگر صورت از مخرج کوچکتر باشد، کسر از یک کامل کوچکتر است. مثلا سهچهارم یعنی هنوز یک کیک کامل نداریم.
اگر صورت و مخرج برابر باشند، مقدار کسر یک کامل است. مثلا چهارچهارم برابر با یک است.
اگر صورت از مخرج بزرگتر باشد، کسر از یک کامل بزرگتر است. مثلا پنجچهارم یعنی پنج تکه یکچهارمی: چهار تکه یک کیک کامل میشوند و یک تکه اضافه میماند.
پس پنجچهارم همان «یک و یکچهارم» است. دو جور نوشتن برای یک مقدار یکسان.
چگونه عدد مخلوط را به کسر تبدیل کنیم؟
میخواهیم «دو و یکسوم» را به یک کسر تبدیل کنیم.
هر کامل، ۳ قسمت یکسومی دارد. پس ۲ کامل، ۶ قسمت یکسومی میشود. آن یکسوم اضافه را هم حساب میکنیم؛ در مجموع ۷ قسمت یکسومی داریم.
پس دو و یکسوم برابر با هفتسوم، یعنی ۷/۳ است.
روش کوتاه: عدد کامل را در مخرج ضرب کنید؛ صورت را به جواب اضافه کنید. این عدد، صورت جدید است و مخرج همان مخرج قبلی میماند.
مثال دیگر: سه و دوپنجم. سه ضرب در پنج میشود پانزده. دو را اضافه میکنیم؛ میشود هفده. پاسخ هفدهپنجم، یعنی ۱۷/۵ است.
چگونه کسر را به عدد مخلوط تبدیل کنیم؟
برای تبدیل هفدهپنجم به عدد مخلوط، ببینید چند دسته ۵تایی در ۱۷ داریم. سه دسته ۵تایی میشود ۱۵ و ۲ تا باقی میماند.
پس ۱۷/۵ برابر با «سه و دوپنجم» است. ۳ بخش کامل، ۲ صورتِ کسر باقیمانده و ۵ همان مخرج قبلی است.
به زبان تقسیم: صورت را بر مخرج تقسیم کنید. جوابِ کامل تقسیم، بخش صحیح است. باقیمانده، صورتِ کسر میشود و مخرج تغییر نمیکند.
مثلا هفتسوم: ۷ تقسیم بر ۳، دو دسته کامل و ۱ باقیمانده دارد. پس پاسخ «دو و یکسوم» است.
اگر چیزی باقی نماند، پاسخ فقط یک عدد کامل است. مثلا دوازدهچهارم برابر با ۳ است؛ چون ۱۲ تقسیم بر ۴ دقیقا ۳ میشود.
جدول چند تبدیل ساده
| کسر | خواندن کسر | عدد مخلوط یا کامل |
|---|---|---|
| ۳/۲ | سهدوم | یک و یکدوم |
| ۵/۲ | پنجدوم | دو و یکدوم |
| ۷/۳ | هفتسوم | دو و یکسوم |
| ۹/۴ | نهچهارم | دو و یکچهارم |
| ۱۱/۴ | یازدهچهارم | دو و سهچهارم |
| ۱۷/۵ | هفدهپنجم | سه و دوپنجم |
| ۱۲/۴ | دوازدهچهارم | سه |
جمع کسرهایی که مخرج یکسان دارند
اگر مخرجها یکسان باشند، قسمتها هماندازهاند و میتوانیم صورتها را با هم جمع کنیم. مخرج را تغییر نمیدهیم.
مثلا یکچهارم بهاضافه دوچهارم میشود سهچهارم. یک تکه یکچهارمی و دو تکه یکچهارمی، در مجموع سه تکه یکچهارمی هستند.
اشتباه رایج این است که مخرجها را هم جمع کنیم. یکچهارم بهاضافه دوچهارم، سههشتم نیست؛ سهچهارم است.
اگر مخرج دو کسر فرق داشت چه کنیم؟
برای جمع کردن، اول باید اندازه قسمتها یکسان شود. به این کار «هممخرج کردن» میگوییم.
مثلا میخواهیم یکدوم و یکچهارم را جمع کنیم. هر نصف را میتوان به دو قسمت یکچهارمی تقسیم کرد. پس یکدوم همان دوچهارم است.
حالا دوچهارم بهاضافه یکچهارم میشود سهچهارم.
مثال دیگر: یکسوم بهاضافه یکششم. یکسوم را به دوششم تبدیل میکنیم. دوششم بهاضافه یکششم، سهششم میشود. سهششم هم برابر با یکدوم است.
وقتی صورت و مخرج را در یک عدد یکسانِ ناصفر ضرب کنیم، مقدار کسر عوض نمیشود. برای همین میتوانیم یکدوم را دوچهارم بنویسیم.
جمع و تفریق عددهای مخلوط
برای شروع، راه ساده این است که عددهای مخلوط را به کسر تبدیل کنیم؛ بعد کسرها را جمع یا کم کنیم.
مثال جمع: یک و یکدوم، بهاضافه دو و یکدوم. عدد اول سهدوم و عدد دوم پنجدوم است. سهدوم بهاضافه پنجدوم میشود هشتدوم؛ یعنی ۴ کامل.
مثال تفریق: سه و یکچهارم، منهای یک و سهچهارم. اولی سیزدهچهارم و دومی هفتچهارم است. اختلاف آنها ششچهارم است.
ششچهارم را میتوان سهدوم نوشت؛ پاسخ نهایی «یک و یکدوم» است.
اگر مخرجها متفاوت باشند، پیش از جمع یا تفریق آنها را هممخرج کنید.
ساده کردن کسر یعنی چه؟
گاهی میتوانیم یک کسر را با عددهای کوچکتر بنویسیم، بدون اینکه مقدار آن عوض شود. مثلا دوچهارم برابر با یکدوم است.
برای این کار، صورت و مخرج را بر یک عدد مشترک تقسیم میکنیم. مثلا در دوچهارم، هر دو را بر ۲ تقسیم میکنیم و یکدوم به دست میآید.
در ششچهارم هم هر دو عدد را بر ۲ تقسیم میکنیم؛ پاسخ سهدوم است.
فقط یکی از دو عدد را تقسیم نکنید؛ وگرنه مقدار کسر تغییر میکند. همچنین برای تبدیل عدد مخلوط به کسر، فقط اضافه کردن بخش کامل به صورت کافی نیست؛ باید اول بخش کامل را در مخرج ضرب کنید.
کسر و عدد اعشاری یکی هستند؟
اینها دو روش متفاوت برای نوشتن عددند. بعضی مقدارها را میتوانیم به هر دو شکل بنویسیم؛ مثلا یکدوم برابر با ۰٫۵ است.
اما «دو و یکسوم» برابر با ۲٫۱ نیست. بخش کسریِ یکسوم با یکدهم فرق دارد. برای تبدیل کسر به اعشار، صورت را بر مخرج تقسیم میکنیم.
در این مقاله بهتر است جواب را به شکل کسر یا عدد مخلوط نگه داریم تا با گرد کردن اعشار، دقت آن کم نشود.
بررسی پاسخ با ابزار آیکیت
برای بررسی محاسبههای خودتان، از ماشینحساب کسر آیکیت کمک بگیرید. قبل از وارد کردن عدد مخلوط، آن را با روش بالا به کسر تبدیل کنید؛ مثلا دو و یکسوم را هفتسوم در نظر بگیرید.
همیشه به صورت و مخرج دقت کنید. سهدوم و دوسوم یک مقدار نیستند. پس از دریافت پاسخ هم میتوانید آن را به عدد مخلوط برگردانید و با مثال خود مقایسه کنید.
چند تمرین کوتاه با جواب
یک و دوپنجم را به کسر تبدیل کنید. یک ضرب در پنج، بهاضافه دو، میشود هفت؛ پاسخ هفتپنجم است.
یازدهچهارم را به عدد مخلوط تبدیل کنید. دو دسته ۴تایی و ۳ باقیمانده داریم؛ پاسخ دو و سهچهارم است.
یکدوم بهاضافه یکچهارم چقدر میشود؟ یکدوم را دوچهارم بنویسید؛ پاسخ سهچهارم است.
دو و یکدوم، منهای یک و یکدوم چقدر میشود؟ پنجدوم منهای سهدوم، برابر دودوم یا یک کامل است.
برای یادگیری، از یک مثال کوچک شروع کنید: چند چیز کامل دارید و چند قسمت مساوی اضافه؟ همین سؤال، معنی عدد مخلوط را روشن میکند.