توان منفی و توان کسری یعنی چه؟ با مثال و محاسبه آنلاین

توان منفی و توان کسری یعنی چه؟ با مثال و محاسبه آنلاین

توان منفی یعنی معکوسِ حاصل، نه منفی‌شدن جواب. مثلا ۲ به توان منفی ۳ برابر یک‌هشتم، یعنی ۰٫۱۲۵ است. توان یک‌دوم هم یعنی جذر؛ برای نمونه، ۹ به توان یک‌دوم برابر ۳ می‌شود.

برای حساب‌کردن این عددها می‌توانید از محاسبه‌گر توان آی‌کیت استفاده کنید. کافی است پایه و توان را جدا وارد کنید. اگر توان کسری دارید، آن را به شکل اعشاری بنویسید؛ مثلا برای یک‌دوم، 0.5 وارد کنید، نه 1/2.

اول پایه و توان را از هم جدا کنیم

در «۲ به توان ۳»، عدد ۲ پایه است و عدد ۳ توان. وقتی توان یک عدد صحیح مثبت باشد، می‌گوید پایه چند بار در خودش ضرب شود. پس ۲ به توان ۳ یعنی ۲ ضرب‌در ۲ ضرب‌در ۲؛ جواب ۸ است، نه ۶.

این توضیحِ «چند بار ضرب‌کردن» برای توان منفی یا یک‌دوم کافی نیست. آن‌ها را باید این‌طور بخوانیم:

  • توان منفی: حاصل توان مثبت را حساب کنید، سپس ۱ را بر آن تقسیم کنید.
  • توان یک‌دوم: دنبال جذر عدد بگردید؛ یعنی عدد نامنفی‌ای که ضرب آن در خودش، پایه را می‌سازد.

توان منفی را چطور حساب کنیم؟

برای حساب‌کردن ۲ به توان منفی ۳، دو کار انجام دهید:

  1. فعلا علامت منفیِ توان را کنار بگذارید: ۲ به توان ۳ برابر ۸ است.
  2. عدد ۱ را بر ۸ تقسیم کنید: جواب یک‌هشتم، یعنی ۰٫۱۲۵ می‌شود.

منفیِ توان به شما می‌گوید معکوس بگیرید. به همین دلیل جواب این مثال مثبت است. اگر توان منفی ۲ باشد، ابتدا ۲ به توان ۲ را حساب می‌کنیم؛ حاصل ۴ است و معکوس آن یک‌چهارم، یعنی ۰٫۲۵ می‌شود.

پایه نباید صفر باشد. صفر به توان منفی ۱ به تقسیم ۱ بر صفر می‌رسد؛ چنین تقسیمی تعریف نشده است.

همین مثال را در ابزار وارد کنید

  1. محاسبه‌گر توان را باز کنید.
  2. در «پایه»، 2 بنویسید.
  3. در «توان»، -3 بنویسید؛ علامت منفی باید قبل از ۳ باشد.
  4. دکمه «محاسبه توان» را بزنید. بخش «نتیجه» عدد 0.125 را نشان می‌دهد؛ همان ۰٫۱۲۵.

پایه ۲ و توان منفی ۳ با نتیجه ۰٫۱۲۵ در محاسبه‌گر توان

منفی را در کادر «توان» بنویسید؛ اگر آن را به «پایه» منتقل کنید، مسئله دیگری را حساب می‌کنید.

پایه منفی با توان منفی فرق دارد

این دو ورودی را مقایسه کنید:

  • پایه ۲، توان منفی ۳: جواب مثبت ۰٫۱۲۵ است؛ چون معکوس ۸ را می‌خواهیم.
  • پایه منفی ۲، توان ۳: جواب منفی ۸ است؛ چون سه عدد منفی ۲ را در هم ضرب می‌کنیم.

اگر پایه منفی باشد و توان یک عدد صحیح مثبت، زوج یا فرد بودن توان مهم است: پایه منفی ۲ با توان ۲ جواب مثبت ۴ می‌دهد، اما همان پایه با توان ۳ جواب منفی ۸ می‌دهد.

در نوشته‌های ریاضی هم پرانتز مهم است. «منفیِ حاصلِ ۲ به توان ۲» برابر منفی ۴ است؛ ولی «خودِ عدد منفی ۲، به توان ۲» برابر مثبت ۴ می‌شود. در ابزار، اگر -2 را در کادر پایه بنویسید، خودِ عدد منفی ۲ پایه است.

توان کسری یعنی چه؟

توان کسری با ریشه‌گرفتن ارتباط دارد. ساده‌ترین نمونه، توان یک‌دوم است که همان جذر است:

  • ۹ به توان یک‌دوم برابر ۳ است؛ چون ۳ ضرب‌در ۳ برابر ۹ می‌شود.
  • ۱۶ به توان یک‌دوم برابر ۴ است؛ چون ۴ ضرب‌در ۴ برابر ۱۶ می‌شود.

برای محاسبه نمونه اول، پایه را 9 و توان را 0.5 بگذارید. نتیجه باید 3 باشد. دقت کنید: ۹ به توان یک‌دوم با نصفِ ۹ فرق دارد. نصفِ ۹ برابر ۴٫۵ است، نه ۳.

اگر کسرِ توان صورت بزرگ‌تری داشته باشد، ریشه‌گرفتن و به‌توان‌رساندن را با هم انجام می‌دهیم. مثلا ۹ به توان سه‌دوم یعنی ابتدا جذر ۹ را بگیریم، سپس حاصل را به توان ۳ برسانیم: جذر ۹ برابر ۳ است و ۳ به توان ۳ برابر ۲۷. سه‌دوم را در ابزار به شکل 1.5 بنویسید.

کسر را با خط مورب وارد نکنید

در کادر توان، شکل اعشاری عدد را بنویسید: برای یک‌دوم 0.5 و برای سه‌دوم 1.5. نوشتن 1/2 در این ابزار ممکن است بدون پیام خطا، جواب نادرست بدهد؛ آن را به‌جای 0.5 استفاده نکنید.

کسرهایی مثل یک‌سوم، اعشار پایان‌پذیر ندارند. عدد 0.3333 فقط تقریبی از یک‌سوم است؛ بنابراین انتظار جواب کاملا دقیقِ ریشه سوم را از این ورودی نداشته باشید.

اگر پایه منفی و توان کسری باشد چه؟

برای توان یک‌دوم، پایه منفی در اعداد حقیقی جواب ندارد. مثلا هیچ عدد حقیقی‌ای نیست که با ضرب‌شدن در خودش، منفی ۹ بسازد.

اما این حکم را به همه ریشه‌ها تعمیم ندهید: ریشه سومِ منفی ۸ برابر منفی ۲ است؛ چون سه عدد منفی ۲ در هم ضرب شوند، منفی ۸ می‌سازند. با این حال، واردکردن پایه -8 و توان اعشاریِ تقریبیِ یک‌سوم در این ابزار پیام «نتیجه نامعتبر» می‌دهد. برای محاسبه ریشه سومِ عدد منفی به این روش تکیه نکنید؛ این پیام به‌تنهایی ثابت نمی‌کند که مسئله جواب حقیقی ندارد.

چه زمانی توان منفی جواب را بزرگ‌تر می‌کند؟

اگر پایه بین صفر و یک باشد، توان منفی می‌تواند جواب را بزرگ‌تر کند. مثلا پایه ۰٫۵ با توان منفی ۱ برابر ۲ است؛ چون معکوسِ یک‌دوم، ۲ می‌شود. پس جمله «توان منفی همیشه جواب را کوچک می‌کند» درست نیست.

برای بررسی جواب، اول به جای علامت منفی دقت کنید، بعد پایه و توان را جدا بخوانید. در مثال ۲ به توان منفی ۳، پایه مثبت است و حاصل هم باید مثبت باشد؛ برای حساب دقیق، ۱ را بر ۸ تقسیم می‌کنید.

اگر صورت و مخرج را با هم اشتباه می‌گیرید، راهنمای کسر و عدد مخلوط را بخوانید؛ این تفاوت برای خواندن توان سه‌دوم و دوسوم هم مهم است.

چرا جذر ۹ فقط ۳ است، ولی گاهی جواب مثبت و منفی ۳ می‌نویسند؟
جذر ۹ به عدد نامنفی ۳ گفته می‌شود. اما اگر سؤال این باشد که «کدام عددها با ضرب‌شدن در خودشان ۹ می‌شوند؟»، دو جواب داریم: مثبت ۳ و منفی ۳. محاسبه یک جذر با پیداکردن همه جواب‌های یک معادله فرق دارد.
هر عدد به توان صفر برابر صفر است؟
خیر. هر عددِ غیرصفر به توان صفر برابر ۱ است؛ مثلا ۷ به توان صفر برابر ۱ می‌شود. این قاعده را بدون شرط به صفر به توان صفر تعمیم ندهید؛ آن حالت به تعریف و زمینه مسئله بستگی دارد.
می‌شود توان هم منفی باشد و هم کسری؟
بله. مثلا ۹ به توان منفی یک‌دوم یعنی معکوس جذر ۹: جذر ۹ برابر ۳ است و جواب یک‌سوم می‌شود. در ابزار، پایه را 9 و توان را -0.5 بنویسید. نتیجه اعشاری نمایش داده می‌شود و ممکن است گرد شده باشد.

منابع آموزشی

برای تعریف‌ها و شرایط این قواعد، بخش‌های توان منفی و توان‌های گویا از کتاب آزاد جبرِ اوپن‌استکس را ببینید.