دلتا در معادله درجه دو یعنی چه؟ دو جواب، جواب تکراری یا بدون جواب حقیقی

دلتا در معادله درجه دو یعنی چه؟ دو جواب، جواب تکراری یا بدون جواب حقیقی

دلتا به ما می‌گوید یک معادله درجه دو چند جواب حقیقی دارد: اگر مثبت باشد، دو جواب متفاوت داریم؛ اگر صفر باشد، یک جواب تکراری داریم؛ و اگر منفی باشد، معادله جواب حقیقی ندارد.

دلتا خودش جواب معادله نیست. مثلاً ممکن است دلتا برابر ۱ باشد، اما جواب‌های معادله ۳ و ۴ باشند. در این راهنما با همین مثال شروع می‌کنیم و هر سه حالت را در ابزار حل معادله درجه دو آی‌کیت می‌بینیم.

اول بدانیم «ریشه» یعنی چه

ریشه همان جواب معادله است؛ عددی که اگر به‌جای «x» بگذاریم، تساوی درست شود. نشانه «x²» یعنی x را در خودش ضرب کنیم. مثلاً در معادله «x² − ۷x + ۱۲ = ۰»، عدد ۳ یک جواب است، چون:

برای عدد ۳، حاصل مربع ۹ است و حاصل ۷ ضرب‌در ۳ برابر ۲۱ می‌شود. سپس ۹ منهای ۲۱ به‌اضافه ۱۲ برابر صفر است.

عدد ۴ هم جواب است، چون ۱۶ منهای ۲۸ به‌اضافه ۱۲ برابر صفر می‌شود. پس این معادله دو جواب متفاوت دارد: ۳ و ۴.

وقتی می‌گوییم جواب حقیقی، منظور عددی روی خط اعداد است؛ مثل ۳، منفی ۲ یا نیم. در این مقاله همین نوع جواب را دنبال می‌کنیم.

برای محاسبه دلتا، سه عدد معادله را پیدا کنید

ابتدا معادله را به شکل زیر بنویسید؛ همه جمله‌ها در یک طرف و صفر در طرف دیگر باشند:

ax² + bx + c = 0

سه حرف «a»، «b» و «c» نام عددهای معادله‌اند:

  • «a»: عددی که در x² ضرب شده است.
  • «b»: عددی که در x ضرب شده است.
  • «c»: عدد تنها، بدون x.

برای معادله «x² − ۷x + ۱۲ = ۰»، مقدار «a» برابر ۱، مقدار «b» برابر منفی ۷ و مقدار «c» برابر ۱۲ است. وقتی کنار x² عددی نوشته نشده، ضریب آن ۱ است؛ علامت منفیِ کنار ۷ هم جزئی از ضریب است.

فرمول دلتا این است:

Δ = b² − 4 × a × c

علامت «Δ» را دلتا می‌خوانیم. یعنی اول «b» را در خودش ضرب می‌کنیم، بعد حاصل ۴ ضرب‌در «a» ضرب‌در «c» را از آن کم می‌کنیم. در این فرمول، ضرایب را عددهای حقیقی در نظر می‌گیریم و «a» نباید صفر باشد.

حالت اول: دلتا مثبت است؛ دو جواب متفاوت داریم

همان معادله «x² − ۷x + ۱۲ = ۰» را حساب کنیم:

  1. مربع منفی ۷ برابر ۴۹ است: منفی ۷ ضرب‌در منفی ۷.
  2. حاصل ۴ × ۱ × ۱۲ برابر ۴۸ است.
  3. دلتا برابر ۴۹ منهای ۴۸، یعنی ۱ است.

چون ۱ مثبت است، دو جواب حقیقی متفاوت داریم. برای دیدن جواب‌ها در محاسبه‌گر معادله درجه دو:

  1. در «ضریب a» عدد ۱ را بنویسید.
  2. در «ضریب b» عدد منفی ۷ را وارد کنید؛ علامت منفی را قبل از ۷ بگذارید.
  3. در «ضریب c» عدد ۱۲ را بنویسید.
  4. روی «حل معادله» بزنید.

دلتا ۱ و ریشه‌های ۴ و ۳ برای ضرایب ۱، منفی ۷ و ۱۲

عدد ۱ مقدار دلتاست؛ جواب‌های معادله را از ردیف‌های ریشه بخوانید: ۴ و ۳.

ترتیب نمایش ۳ و ۴، معنی جواب را عوض نمی‌کند. مهم این است که دو عدد متفاوت داریم و هر دو، معادله اصلی را درست می‌کنند. برای بررسی جواب، یکی از آن‌ها را مثل نمونه ابتدای مقاله به‌جای «x» بگذارید.

حالت دوم: دلتا صفر است؛ یک جواب تکراری داریم

این بار معادله «x² − ۶x + ۹ = ۰» را در نظر بگیرید. ضرایب آن ۱، منفی ۶ و ۹ هستند:

  • مربع منفی ۶ برابر ۳۶ است.
  • حاصل ۴ × ۱ × ۹ هم ۳۶ است.
  • دلتا برابر ۳۶ منهای ۳۶، یعنی صفر می‌شود.

جواب معادله ۳ است. به آن «ریشه تکراری» یا «ریشه مضاعف» می‌گویند. اگر در ابزار هر دو ردیف ریشه، عدد ۳ را نشان دادند، دو جواب متفاوت نداریم؛ همان یک عدد دوبار نمایش داده شده است.

صفرشدن دلتا به معنی صفرشدن جواب نیست. در این مثال دلتا صفر است، اما جواب ۳ است. همچنین پیام ریشه تکراری، خطای ابزار نیست؛ نتیجه همین نوع معادله است.

حالت سوم: دلتا منفی است؛ جواب حقیقی نداریم

برای معادله «x² + ۲x + ۵ = ۰»، ضرایب برابر ۱، ۲ و ۵ هستند:

  • مربع ۲ برابر ۴ است.
  • حاصل ۴ × ۱ × ۵ برابر ۲۰ است.
  • دلتا برابر ۴ منهای ۲۰، یعنی منفی ۱۶ می‌شود.

ابزار در این حالت پیام «ریشه حقیقی ندارد» را نشان می‌دهد و ردیف جواب‌های حقیقی را نمایش نمی‌دهد. این پیام به معنی خراب‌بودن محاسبه نیست؛ هیچ عدد حقیقی‌ای نداریم که با جای‌گذاری در این معادله، نتیجه را صفر کند.

منفی‌بودن دلتا را با منفی‌بودن جواب اشتباه نگیرید. معادله می‌تواند جواب منفی داشته باشد، بدون اینکه دلتای آن منفی باشد. دلتا درباره تعداد و نوع جواب‌ها اطلاعات می‌دهد، نه فقط علامت آن‌ها.

سه اشتباه که نتیجه دلتا را عوض می‌کنند

معادله هنوز برابر صفر نشده است

اگر صورت سؤال «x² − ۷x = −۱۲» است، قبل از ورود ضرایب، به هر دو طرف ۱۲ اضافه کنید. معادله می‌شود «x² − ۷x + ۱۲ = ۰». پس «c» برابر مثبت ۱۲ است، نه منفی ۱۲.

عددها را از شکل مرتب‌شده بردارید؛ فقط دیدن سه عدد در صورت سؤال کافی نیست.

علامت منفی ضریب حذف شده است

در مثال اول، «b» برابر منفی ۷ است. اگر در ابزار ۷ مثبت وارد کنید، معادله دیگری را حل می‌کنید. هنگام حساب‌کردن مربع هم منفی ۷ را کامل در خودش ضرب کنید؛ حاصل آن مثبت ۴۹ است.

جای جمله حذف‌شده خالی مانده است

در معادله «x² − ۹ = ۰»، جمله دارای x نداریم؛ پس «b» برابر صفر است. ضرایب درست ۱، صفر و منفی ۹ هستند. در ابزار، کادر «b» را خالی نگذارید؛ عدد صفر را وارد کنید.

برای این نمونه، دلتا ۳۶ و جواب‌ها ۳ و منفی ۳ هستند. این مثال نشان می‌دهد داشتن جواب منفی، با مثبت‌بودن دلتا سازگار است.

اگر خود جواب‌ها را بخواهیم چه کنیم؟

برای پیدا کردن مقدار جواب‌ها از فرمول زیر استفاده می‌شود:

x = (−b ± √Δ) ÷ (2 × a)

علامت «√» یعنی جذر؛ مثلاً جذر ۹ برابر ۳ است، چون ۳ ضرب‌در ۳ برابر ۹ می‌شود. علامت «±» یعنی یک بار با جمع و یک بار با تفریق حساب کنیم. وقتی دلتا صفر است، جذر آن هم صفر می‌شود و هر دو حساب، یک عدد می‌دهند. وقتی دلتا مثبت است، دو جواب متفاوت به دست می‌آید.

لازم نیست برای هر تمرین، محاسبه عددی را با دست تکرار کنید. ضرایب درست را به ابزار حل معادله درجه دو بدهید و نتیجه را با معادله اصلی بررسی کنید. برای فهمیدن تعداد جواب‌ها هم فقط به مثبت، صفر یا منفی‌بودن دلتا نگاه کنید.

اگر ضریب a صفر باشد چه می‌شود؟
جمله x² حذف می‌شود و دیگر معادله درجه دو نداریم. در این حالت از فرمول دلتا برای معادله درجه دو استفاده نکنید. ممکن است با معادله درجه یک یا فقط یک تساوی عددی روبه‌رو باشید.
دلتا مثبت باشد، جواب‌ها حتماً عدد صحیح‌اند؟
خیر. دلتا مثبت فقط می‌گوید دو جواب حقیقی متفاوت داریم. جواب‌ها ممکن است صحیح، کسری یا دارای جذر باشند؛ برای مقدار دقیقشان باید خود معادله را حل کنیم.
وقتی دلتا منفی است، معادله هیچ نوع جوابی ندارد؟
در مجموعه عددهای حقیقی جواب ندارد. اگر عددهای مختلط را یاد گرفته باشید، می‌توان جواب‌ها را در آن مجموعه پیدا کرد. ابزار فعلی آی‌کیت فقط ریشه‌های حقیقی را نشان می‌دهد.